Akwawit, gorzałka – jak powstawała wódka?

Polska bez cienia wątpliwości może być nazwana światową kolebką wódki. Trunek ten towarzyszy nam już od setek lat, stanowiąc istotny element naszej narodowej tradycji i społecznych obyczajów. Współczesna technologia produkcji zbliża polską wódkę do doskonałości, co zostaje docenione przez odbiorców na wszystkich kontynentach. Jak jednak rozpoczęła się historia wódki – i w jaki sposób znalazła się na naszych stołach?


Początki alkoholu – destylacja

Historycy nie są zgodni co do tego, kiedy zaczęto destylować alkohol. Pierwsze wzmianki o procesie destylacji pochodzą jeszcze z I w n.e., jednak uważa się, że proces ten był przeprowadzany jeszcze na setki lat przed nastaniem naszej ery.

O skraplaniu wina mówił już w IV w p.n.e. Arystoteles, odpowiednią wiedzę posiadali również Chińczycy. Bardziej konserwatywni naukowcy przypisują natomiast wynalezienie procesu arabskim alchemikom (od których pochodzi zresztą nazwa alkohol).

Nie ma również zgodności co do początków destylacji napojów alkoholowych ze zboża. W tym temacie dochodzi do wielu sporów, a o palmę pierwszeństwa walczą Polacy, Rosjanie oraz Skandynawowie.

PZ - dlafaceta - Akwawit, gorzałka - jak powstała wódka - wódka - absolut
Wódka: od lekarstwa do trunku

Nie ulega natomiast wątpliwości, że wódka nie zawsze była traktowana jako napój spożywany przy okazji spotkań towarzyskich. U swych początków, spirytus uważany był za środek leczniczy i takim pozostawał aż do XVI wieku. Używany był przede wszystkim do dezynfekcji ran, rozgrzewania i znieczulania. W procesie produkcji leków, farmacja wykorzystuje alkohol do dnia dzisiejszego.

Dopiero kiedy alkohol zaczęto destylować ze zboża, wódka przestała być postrzegana wyłącznie jako medykament, a stała się niezwykle pożądanym napojem. Jej właściwości docenili przede wszystkim mieszkańcy Europy Wschodniej.

Wódka w Rzeczpospolitej szlacheckiej

W 1496 roku wprowadzono w Polsce przywilej propinacji. Dawał on właścicielom ziemskim wyłączne prawo do produkcji i sprzedaży alkoholi w obrębie własnych dóbr ziemskich, oraz prawo do sprowadzania trunków z innych miast i czerpania z tego tytułu korzyści.

Propinacja została rozpowszechniona w XVII wieku. W rezultacie doszło do sytuacji, w której panowie feudalni zmuszali chłopów do zakupu alkoholi w swoich karczmach. Czemu służył przywilej propinacji? Z całą pewnością zwiększeniu dochodów właścicieli ziemskich, jednak historycy nie mają wątpliwości, że nadrzędnym celem było ułatwienie sprawowania kontroli nad warstwą chłopską.

Wódka w polskim społeczeństwie

Wódka, jak żaden inny napój alkoholowy, wywarła ogromny wpływ na przemiany polityczne i obyczajowe w Polsce.

Początki destylacji wódki na ziemiach polskich sięgają XV wieku. Napój ten został rozpowszechniony w kolejnym stuleciu, za czasów ostatnich Jagiellonów. Wtedy jeszcze wódka spożywana była z dużą dozą umiaru.

Wraz z rozwojem systemu feudalnego, nastąpił gwałtowny wzrost uprawy zbóż, a co się z tym wiązało – także produkcji wódki. W XVII wieku doceniono znaczenie towarzyskie tego trunku, a za panowania Sasów, spożycie alkoholu gwałtownie wzrosło. Polskie obyczaje zmieniły się dopiero w okresie zaborów, kiedy to pijaństwo zaczęło być zjawiskiem społecznie potępianym.

W dniu dzisiejszym możemy mówić o wykształceniu się kultury spożywania wódki, która pozostaje jednym z naszych największych dóbr narodowych, zupełnie jak whisky dla Szkotów. Sprzyja temu rozwój rynku wódek szlachetnych – a także ustawowe wprowadzenie definicji „polskiej wódki”.